Cuma, Şubat 23, 2024
MÜHENDİSLİK

Jiroskop Nedir ve Nasıl Çalışır? Kullanım Alanları Nelerdir?

5
(2)

Jiroskop, dönen bir cismin sabit bir eksen etrafında dönme eğilimini gösteren cihazdır. Hareketin ve yönelimin algılanması için kullanılır. Jiroskop, dönme hareketi sırasında sabit bir konumda kalmak için birçok farklı fiziksel prensibi kullanır. Jiroskopların temel prensibi, açısal momentumun korunumu ilkesine dayanır.

Jiroskopu oluşturan bileşenler arasında jiroskopun açısal momentumunu koruyan bir dönme hareketi sağlayan disk veya rotor, rotorun bağlı olduğu dönüş ekseni, dönüş çerçeveleri (gimbal) ve jiroskop çerçevesi yer alır. Rotor, tek bir eksende dönmeyi sağlayan ve gimbal adı verilen döner destekler üzerine montelidir. İki adet dairesel çerçeveden oluşan gimbal birbirine dik doğrultuda hareket edebildiğinden rotor ekseni uzayda her konumu alabilmektedir.

jiroskop
Jiroskopu oluşturan bileşenler [1]

Bir jiroskopun en önemli 2 parametresi rijitlik ve presesyondur. Rijitlik, yüksek bir devirde kendi ekseni etrafında dönen rotorun, dışarıdan bir moment etkisine maruz kalmadan dönüş düzlemini uzaya göre koruması anlamına gelir. Yani rotorun, çerçeve içerisine montajı 3 eksende sağlanmıştır. Bu sayede rotoru dönen bir jiroskopun yeri değişse bile dönme ekseni aynı doğrultudadır. Jiroskopik atalet olarak da adlandırılan bu durum ağırlığa, açısal hıza ve ağırlığın yoğunlaştığı çapa bağlıdır.

Eğer bir jiroskop rotoru dönme eksenine dik bir momente maruz kalırsa, dönme ekseni dönüş yönüne dik olan üçüncü bir eksen etrafında oluşur. Bu durumda rotorun, çerçeve içerisine iki eksende montajı sağlanmış olur. Yani jiroskop dış etkenlerden, yer çekiminden ve merkezkaç kuvvetinden bağımsız hale gelir. Buna presesyon adı verilmektedir.

Jiroskopun Gelişim Evreleri

Türkçe adıyla düzdöner olarak isimlendirilen jiroskopun tarihi oldukça eski zamanlara dayanmaktadır. İlk jiroskop benzeri cihazlar, M.Ö. 3. yüzyılda Antik Yunanistan’da yaşayan matematikçi ve mühendis Philo of Byzantium tarafından geliştirilmiştir. Philo, “Philon’s Sphere” adını verdiği bir cihaz tasarladı. Bu cihaz, dönen disk üzerine yerleştirilen bir çerçeve ve içinde bulunan dönen ağırlıklardan oluşuyordu. Philo’nun cihazı ayrıca açısal momentumun korunumu prensibine dayanıyordu.

Ancak, modern jiroskopun temeli 19. yüzyılda atılmıştır. 1852 yılında Fransız fizikçi Léon Foucault, dönme hareketini koruyan bir jiroskop tasarladı. Foucault’nun jiroskopu, dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönme hareketini kanıtlamak amacıyla kullanıldı. Foucault’nun deneyi, Foucault sarkacı olarak da bilinmektedir. Bu deney, bilim insanları arasında büyük ilgi uyandırdı ve jiroskopların kullanımıyla ilgili yeni keşiflere yol açtı.

İlginizi Çekebilir :  İklim Değişikliği Nedir? Nedenleri ve Sonuçları Nelerdir?

Jiroskop teknolojisi, 20. yüzyılın başlarında hızla gelişti. 1908 yılında Alman mühendis ve mucit Hermann Anschütz-Kaempfe, denizcilikte kullanılan bir jiroskopik pusula olan “Anschütz Gyro Compass”ı icat etti. Bu pusula, gemilerin hassas bir şekilde yönlendirilmesini sağladı ve denizcilik sektöründe büyük bir dönüm noktası oldu. Aynı dönemde, Amerikalı mucit ve mühendis Elmer Sperry de jiroskopik pusula üzerinde çalışıyordu. O da 1911 yılında “Sperry Gyro Compass”ı geliştirdi. Bu icatlar, denizcilikte navigasyonun doğruluğunu ve güvenilirliğini artırdı.

jiroskop
Anschütz tarafından geliştirilen gyrocompass

Jiroskop teknolojisi, ardından havacılık alanında da büyük bir önem kazandı. I. Dünya Savaşı sırasında uçakların stabilizasyonunu sağlamak için jiroskoplar kullanılmaya başlandı. Jiroskopik yükseklik göstergeleri, dönme hız göstergeleri ve diğer jiroskopik cihazlar havacılık sektöründe yaygınlaştı. Daha sonra, uzay araştırmalarında ve diğer endüstriyel uygulamalarda da jiroskoplar önemli bir rol oynamaya devam etti.

Jiroskopun Çalışma Prensibi

Jiroskopların çalışma prensibi, açısal momentumun korunumu ilkesine dayanır. Rotor veya dönen bir disk üzerindeki dönme ekseni, jiroskopun dönme hareketini sergilediği sabit bir eksendir. Açısal momentum da bir cismin dönme hızıyla ve dönme ekseni etrafındaki kütlesiyle ilişkilidir. Bir jiroskop döndüğünde açısal momentumu değişmez. Daha yüksek dönme hızına veya daha büyük kütleye sahip bir jiroskop, daha fazla açısal momentum üretir. Jiroskopun dönme ekseni üzerinde uygulanan bir kuvvet, jiroskopun eksen etrafında öne veya yanlara doğru eğilmesine neden olabilmektedir. Bu eğilme hareketi, jiroskopun dönme hareketini değiştirmeye çalışan bir tepki olarak ortaya çıkar. Jiroskopik cihazlar, bu prensipleri kullanarak dönme hareketini algılar. Algılanan veriler işlemci aracılığıyla işlenerek sinyale dönüşür. Bu veriler navigasyon sistemlerine, stabilizasyon sistemlerine veya diğer uygulamalara aktarılır.

jiroskop
Bir gemideki jiroskopun çalışma prensibi [2]

İlginizi Çekecek İçerik: ‘Maglev Treni Nasıl Çalışır?’

Jiroskop Hangi Alanlarda Kullanılır?

Jiroskoplar günümüzde navigasyon sistemlerinde, insansız hava araçlarında, stabilizasyon sistemlerinde, oyuncaklarda, cep telefonlarında ve diğer tüketici elektronik cihazlarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Gelişen teknolojiyle birlikte jiroskoplar daha küçük, hassas ve dayanıklı hale gelmiştir. Bu da daha geniş bir uygulama yelpazesine olanak sağlamaktadır. İşte jiroskopların yaygın olarak kullanıldığı bazı alanlar:

  1. Havacılık ve Uzay: Jiroskoplar uçaklarda, helikopterlerde ve uzay araçlarındaki navigasyon sistemlerinde ve otomatik uçuş kontrolünde kullanılmaktadır. Hava araçlarının konumunu, yönelimini ve stabilitesini belirlemek için jiroskopik sensörler ve ataletsel navigasyon sistemleri kullanılır.
  2. Denizcilik: Denizcilikte jiroskopik pusulalar, gemilerin hassas bir şekilde yönlendirilmesini ve yalpa hareketlerinin önlenmesini sağlar. Jiroskopik pusulalar, manyetik pusulanın doğruluk ve güvenilirlik sorunlarını aşarak gemilerin gerçek kuzeye göre konumunu belirler ve dümenci olmadan da rotanın takip edilmesini sağlar. En büyük jiroskoplardan biri Conte di Savoia yolcu gemisinde kullanılan yaklaşık 41.6 ton ve 30 metre çapındaki jiroskoptur.
  3. Otomotiv: Otomotiv endüstrisinde jiroskoplar, araçların stabilitesini artırmak, yol tutuşunu iyileştirmek ve güvenliği artırmak için kullanılmaktadır. Elektronik denge kontrol sistemleri (ESC), kayma önleme sistemleri (ABS) ve elektronik direksiyon sistemleri (EPS) gibi birçok modern otomobil teknolojisi jiroskopları kullanır.
  4. Endüstriyel Uygulamalar: Endüstriyel robotlar, hassas ölçüm cihazları ve ekipmanları, jiroskoplar kullanılarak stabilizasyon ve yönlendirme sağlar. Bu, hassas ve doğru hareket kontrolü gerektiren endüstriyel süreçlerde önemli bir rol oynar.
  5. Tüketici Elektroniği: Akıllı telefonlar, tabletler, oyun konsolları, kameralar ve diğer tüketici elektronik cihazlar, ekran yönlendirme, oyun kontrolleri, görüntü stabilizasyonu ve diğer özellikler için jiroskopları kullanır.
  6. Bilimsel Araştırmalar: Fizik, astronomi, jeodezi ve diğer bilimsel disiplinlerde jiroskoplar kullanılmaktadır. Jiroskoplar, yeryüzündeki dönme hareketini ölçmek, uzaydaki cisimlerin hareketini incelemek ve diğer önemli bilimsel deneylerde kullanılan hassas ölçüm cihazlarıdır. Yeraltında petrol kuyularının ekseninin şaşmaması için jiroskoplardan faydalanılmaktadır.
  7. Savunma Sanayi: Savaş uçakları, jiroskop tarafından sağlanan bilgiler ile gece veya sisli havalarda kör uçuşlar yapabilme kabiliyetine sahiptir. Ayrıca gemi torpidolarına yön vermek için kullanılır.
İlginizi Çekebilir :  Dünyanın En Büyük Açık Deniz Petrol ve Doğalgaz Platformları
gyro
Suni ufuk göstergesinde uçak pozisyonları

Jiroskop Çeşitleri

Jiroskoplar, yapıları ve çalışma prensiplerine göre farklı çeşitlere ayrılır. İşte yaygın olarak bilinen bazı jiroskop çeşitleri:

  1. Mekanik Jiroskoplar: Fiziksel olarak dönen parçalar içeren ve açısal momentumun korunumu prensibine dayanan jiroskoplardır. Mekanik jiroskoplar, daha geleneksel ve temel jiroskop tasarımlarını temsil eder.
  2. Fiber Optik Jiroskoplar (FOG): Fiber optik kablolarının kullanıldığı jiroskoplardır. İki ana tipte fiber optik jiroskop bulunur: Interferometrik FOG (I-FOG) ve Resonatör FOG (R-FOG). I-FOG, optik fiberin interferometrik etkilerini kullanırken, R-FOG rezonanslı optik etkileri kullanır. Fiber optik jiroskoplar, yüksek hassasiyet, düşük hata oranı ve dayanıklılık gibi avantajlar sunar.
  3. Elektromekanik Jiroskoplar: Elektromanyetik etkileşimleri ve elektronik algılama sistemlerini kullanan jiroskoplardır. Bu tür jiroskoplar, dönme hareketini algılamak için elektromanyetik alanların veya akımların etkisini kullanır. Elektromekanik jiroskoplar, hassas ölçüm ve kontrol uygulamalarında tercih edilmektedir.
  4. MEMS Jiroskopları: Mikroelektromekanik Sistem jiroskopları, mikro ölçekli yapıları ve mikro işlem teknolojilerini kullanan jiroskoplardır. MEMS jiroskopları, mikro işlemcilerle entegre edilebilen küçük boyutlu, düşük maliyetli ve enerji verimli cihazlardır. Bunlar tüketici elektroniği, mobil cihazlar ve insansız hava araçları gibi uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Akıllı telefonlarda oyun oynarken, kameranın hassasiyeti ayarlanırken ve navigasyon gibi uygulamalarda bu tip jiroskop tercih edilmektedir.
  5. Optik Jiroskoplar: Optik sensörlerin ve lazerlerin kullanıldığı jiroskoplardır. Bu tür jiroskoplar, ışık etkileşimlerini ve optik sensörlerin sinyallerini analiz ederek dönme hareketini algılar. Optik jiroskoplar, yüksek hassasiyet ve dayanıklılık sağlayabilmektedir.

İlginizi Çekecek İçerik: ‘Almanların Çözülemez Dediği Enigma Makinesi Nedir? Nasıl Çalışır?’

  • [1] What Is A Gyroscope? Definition | Working | Uses
  • [2] WHAT IS A GYROSCOPE AND HOW DOES IT WORK?

Bu içerik size faydalı oldu mu?

Puan vermek için yıldızın üzerine tıkla!

İlginizi Çekebilir :  Dünyadaki En İlginç Mimari Yapılar

Sonuçlar 5 / 5. Oy sayısı: 2

Henüz puan verilmedi. İlk puan veren sen ol!

Bu içeriği faydalı bulduysanız..

Bizi sosyal medyada takip edin!

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir